آفتابى مسجد ، قنديل‌ها ، خدمتگزاران مسجد و ستونهاى مطاف . موقعيت و توصيف كلّى مسجد الحرام جايگاهى است در ميانهء مكه و شكلى همانند مربع دارد . ضلع شمالى آن كه در برابر حطيم واقع است 164 متر و طول ضلع جنوبى آن كه برابر ضلع شمالى است 166 متر و ضلع شرقى كه در آن باب السلام قرار گرفته 108 متر و طول ضلع غربى آن 109 متر مىباشد . درون مسجد الحرام داراى سطحى صاف و هموار است و مساحت آن 17902 متر يعنى تقريبا چهار فدان « 1 » و ربع مىباشد . اما بيرون مسجد الحرام ، ميانگين طول آن ، حدود 192 متر و عرض آن 132 متر است . در ميانهء مسجد الحرام ، با كمى تمايل به جنوب ، خانهء خدا يا كعبهء مكرمه قرار گرفته است . چهار گوشهء مسجد الحرام را 3 رواق در بر گرفته كه فاصلهء ميان هر رواق با ديگرى يك رديف ستون است كه به موازات ديوار مسجد الحرام قرار گرفته و ميان هر دو ستون نيم‌طاقهايى با بناى استوار و مستحكم ساخته شده كه بر روى هر چهار ستون يك گنبد زيبا و استوارى بنا گرديده است كه مجموع اين گنبدهاى نزديك به هم ، سقف رواقهاى ياد شده را تشكيل مىدهد . شماره نيم طاقها در سمت شمال از ديوار شرقى به غربى 42 عدد است كه همگى در يك رديف و در يك ارتفاع بنا شده است . اما نيم طاق‌هاى عرضى در اين سمت همگى - بجز دو سمت آن - سه تا سه تا قرار گرفته‌اند . تعداد نيم طاقها در طولانىترين سمت جنوبى ؛ يعنى از ديوار مشرق تا مغرب 40 عدد است كه در برابر هر نيم طاقى طولى سه يا چهار نيم‌طاقى عرضى در وسط و يك يا دو تا ، در دو گوشهء آن سمت قرار گرفته‌اند . اما در سمت مشرق كه برابر با طول صحن مسجد الحرام است ، در هر رديف 24 نيم طاقى ساخته شده كه در برابر هر نيم طاق طولى 3 نيم طاقى عرضى قرار دارد ، بجز سمت جنوبى آن كه به علّت انحراف ديوار دو تايى

--> ( 1 ) - فدان ؛ يك جريب زمين « مترجم » .